एक नेपाली महाकाव्य · काठमाडौं उपत्यका
राज्य बनेको ताल
दन्त्यकथा भन्छ, यो उपत्यका कुनै समय ताल थियो, जबसम्म एक बोधिसत्त्वले तरबारले पहाड काटेर पानी बगाइदिए। त्यसबाट तीन शाही नगर, जीवित देवता र विश्व सम्पदाका सात स्मारक क्षेत्रको राज्य उदायो।
बिहानै स्वयम्भू डाँडामा उभिएर तल हेर्नुहोस्। काठमाडौं उपत्यकाको कचौरा तल फैलिएको छ, हरिया पहाडले घेरिएको र स्पष्ट दिनमा हिमालको सेतो पर्खालसहित। धेरै अघि, पुराना ग्रन्थ भन्छन्, यो सबै पानीमुनि थियो। आज तीन शाही नगर, दुई ठूला स्तूप, शिवको पवित्र मन्दिर र जीवित देवी उपत्यकाको फेदी बाँड्छन्। पृथ्वीमा अर्को कुनै ठाउँले यति सानो क्षेत्रमा यति धेरै शताब्दीको कला, आस्था र चाडपर्व जम्मा गरेको छैन।

अध्याय १
नागहरूको ताल
स्वयम्भू पुराणका अनुसार काठमाडौं उपत्यका कुनै समय विशाल ताल थियो, नाग अर्थात् सर्प आत्माहरूको घर। यसको बीचमा आफ्नै उज्यालोले चम्किने कमल तैरिरहेको थियो। बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीले त्यो देखे, तालमा आए, र तरबारको एक प्रहारले चोभारमा पहाड चिरेर खोँच बनाए। पानी बगेर गयो, र उपत्यका मानिस बस्न सक्ने भूमि बन्यो।
कमल रोकिएको ठाउँमा स्वयम्भू डाँडा उठ्यो, आज यसको महान् स्तूपले मुकुटित। भूगर्भविद्हरू सहमत छन् कि उपत्यका साँच्चै धेरै अघि ताल थियो, र चोभारको खोँचले आज पनि बागमती नदीलाई उपत्यकाबाहिर लैजान्छ।
- हेर्नुहोस्: काठमाडौंको दक्षिण-पश्चिम चोभारको खोँच र अग्लो मञ्जुश्री मूर्ति
- भ्रमण गर्नुहोस्: नजिकैको ताउदह ताल, जहाँ दन्त्यकथा अनुसार सर्पहरूले नयाँ घर पाए
- चढ्नुहोस्: सम्पूर्ण उपत्यकाको दृश्यका लागि सूर्योदयमा स्वयम्भूनाथको भर्याङ

अध्याय २
तीन राज्य, एउटा उपत्यका
शताब्दीयौँसम्म उपत्यका तीन शाही नगरबीच बाँडिएको थियो: काठमाडौं, पाटन र भक्तपुर। तिनका मल्ल राजाहरू प्रतिद्वन्द्वी थिए, र प्रत्येकले अरूलाई उछिन्न दरबार, मन्दिर, चोक र धाराहरूमा आफ्नो सम्पत्ति खन्याए। परिणाम तीन दरबार क्षेत्र हो, प्रत्येक पर्खालबिनाको संग्रहालय।
पाटन ललितकला, धातुकला र स्वर्ण मन्दिरको नगर हो। भक्तपुर सबैभन्दा राम्ररी संरक्षित छ, पाँचतले न्यातपोल मन्दिर र भाँडा बनाउने चोकसहित। उपत्यका एकीकृत नेपालको मुटु नबन्दासम्म काठमाडौंको दरबार क्षेत्र राजाहरूको आसन थियो।

अध्याय ३
जीवित देवी
काठमाडौंको दरबार क्षेत्रमा रहेको कुँदिएको दरबारमा कुमारी बस्छिन्, शाक्य समुदायकी जीवित देवीका रूपमा पूजिने बालिका, देवी तलेजुको अवतार। दन्त्यकथा भन्छ, तलेजुले काठमाडौंका अन्तिम मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लसँग पासा खेल्थिन्, जबसम्म उनले देवीलाई रिस उठाए र उनी अलप भइन्।
राजाले कुमारीको घर बनाए र सन् १७५६ मा रथयात्रा सुरु गरे, जसले आज पनि काठमाडौंको महान् मुखुण्डे नृत्य चाड इन्द्रजात्राका बेला उनलाई पुरानो सहरभर घुमाउँछ। हजारौँ मानिसले सडक भर्छन्, उनको एक झलक पाए भाग्य ल्याउँछ भन्ने विश्वासमा।
- कहिले: इन्द्रजात्रा, प्रायः अगस्ट वा सेप्टेम्बरमा
- कहाँ: दरबार क्षेत्र र बसन्तपुरको कुनामा कुमारी घर
- सम्मान: कुमारी झ्यालमा देखा पर्दा कहिल्यै फोटो नखिच्नुहोस्

अध्याय ४
रूखको नामबाट नाम पाएको सहर
काठमाडौंले आफ्नो नाम काठको मण्डप कास्थमण्डपबाट पाएको हो। दन्त्यकथा भन्छ, यो एउटै विशाल रूखको काठबाट बनेको थियो। शताब्दीयौँसम्म यो भारत र तिब्बतबीचको बाटोका व्यापारीहरूले रात बिताउने सार्वजनिक सत्तल थियो।
२५ अप्रिल २०१५ मा ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्प नेपालमा आयो, र कास्थमण्डप अरू धेरै स्मारकसँगै ढल्यो। काठमाडौंले पुनर्निर्माण गर्ने रोज्यो। परम्परागत नेवार शिल्पकलाले, सहरलाई नाम दिने मण्डप अहिले फेरि उभिएको छ, ढल्न नमान्ने उपत्यकाको प्रतीक।

अध्याय ५
जहाँ दुई आस्थाले एउटै आकाश बाँड्छन्
काठमाडौं उपत्यकामा हिन्दू र बौद्ध पूजा सँगसँगै बस्छन्, प्रायः एउटै चोकमा। बागमती किनारको पशुपतिनाथमा शिवका लागि साँझको आरतीमा दीप बल्छन्। छोटो दुरीमा तीर्थयात्रीहरू बुद्धका रङ्गाइएका आँखामुनि बौद्धनाथको विशाल सेतो गुम्बज परिक्रमा गर्छन्।
सन् १९७९ मा युनेस्कोले उपत्यकालाई सात स्मारक क्षेत्र मिलेर बनेको एक विश्व सम्पदा स्थलका रूपमा सूचीकृत गर्यो: काठमाडौं, पाटन र भक्तपुरका दरबार क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथका स्तूप, र पशुपतिनाथ र चाँगुनारायणका मन्दिर।
- 7एउटै विश्व सम्पदा स्थलमा स्मारक क्षेत्रकाठमाडौं उपत्यका
- 1979युनेस्कोद्वारा सूचीकृतएसियाका पहिलो विश्व सम्पदा स्थलमध्ये
- 3शाही नगरकाठमाडौं, पाटन र भक्तपुर
- 1756कुमारीको पहिलो रथयात्राराजा जयप्रकाश मल्लले सुरु गरेको
हेर्नुहोस्
हेर्नुहोस्
भिडियोहरू युट्युबबाट हुन्। प्ले थिच्नुअघि युट्युबबाट केही लोड हुँदैन।
उपत्यकामा गर्न सकिने कुरा
Kathmandu Valley को अनुभव लिनुहोस्
- स्वयम्भूनाथमा सूर्योदयसम्पूर्ण उपत्यका तपाईँको पाइलामुनिबिहानै
- पशुपतिनाथमा साँझको आरतीबागमतीमा दीप र गीतसाँझ
- साँझपख बौद्धनाथ परिक्रमाघिउबत्ती, भिक्षु र छतका क्याफे१–२ घण्टा
- काठमाडौं दरबार क्षेत्र र कुमारी घरदरबार, मन्दिर र जीवित देवीआधा दिन
- पाटन संग्रहालय र स्वर्ण मन्दिरसबैभन्दा उत्कृष्ट नेवार कलाआधा दिन
- भक्तपुर र जुजु धौन्यातपोल, कुम्हाले र प्रसिद्ध दहीपूरा दिन
- चोभारको खोँच र ताउदहजहाँबाट तालको दन्त्यकथा सुरु भयोआधा दिन
- इन्द्रजात्रामुखुण्डे नृत्य र कुमारीको रथअगस्ट–सेप्टेम्बर
सात स्मारक क्षेत्र सङ्कलन गर्नुहोस्
Visiting with respect: स्तूप घडीको दिशामा परिक्रमा गर्नुहोस्, भनिएको ठाउँमा जुत्ता खोल्नुहोस्, र पशुपतिनाथको मुख्य मन्दिरमा हिन्दूलाई मात्र प्रवेश छ भन्ने सम्झनुहोस्। दाहसंस्कार पूर्वी किनारबाट चुपचाप र नजिकबाट फोटो नखिचीकन हेर्नुहोस्।
कथाको बाटो हिँड्नुहोस्
तीन राज्यको उपत्यकामा यात्रा गर्नुहोस्
दन्त्यकथालाई क्रमैसँग हिँड्नुहोस्: ताल खाली गरिएको डाँडा, तीन शाही नगर र जीवित देवीको घर।
-
स्वयम्भूनाथजहाँबाट कथा सुरु हुन्छ
किंवदन्तीअनुसार तालबाट उठेको डाँडाको टुप्पोको स्तूप। उपत्यकाको दृश्यका लागि चाँडै जानुहोस्।
-
काठमाडौं दरबार क्षेत्रजीवित देवी
पुरानो राजदरबार र कुमारीको घर।
-
पाटन र भक्तपुरप्रतिस्पर्धी राज्यहरू
मन्दिर, आँगन र शिल्प कार्यशालाहरू भएका दुई शाही चोक। प्रत्येकलाई कम्तीमा आधा दिन दिनुहोस्।
-
पशुपतिनाथ र बौद्धनाथपवित्र उपत्यका
बागमतीमा साँझको आरती, अनि साँझपख ठूलो स्तूप।
यो 4 दिनको मार्ग यात्रा योजनाकारमा खोल्नुहोस्चाडपर्वको समय मिलाएर जानुहोस्
योजनाकारले हरेक दिनको कार्यक्रम, यात्रा समय र नक्सा तयार गर्छ। त्यहाँ तपाईं दिनको संख्या र सुरु मिति बदल्न सक्नुहुन्छ।
आफ्नो भ्रमण योजना
आफ्नो Kathmandu Valley यात्रा योजना बनाउनुहोस्
कहिले जाने
- October–November Clear skies and mountain views: the best season.
- March–April Warm days and spring festivals.
- इन्द्रजात्रा Usually August or September.
- June–September Monsoon: green, wet and less crowded.
Getting there and around
- By air Tribhuvan International Airport, Kathmandu.
- In the valley Taxis and ride apps between the three cities; walk inside the old towns.
- Tickets Each Durbar Square and some temples charge visitors an entry fee.
कहाँ बस्ने
- Thamel Lively, with the most hotels and restaurants.
- पाटन Quieter, with courtyard guesthouses near the art.
- भक्तपुर Stay overnight to see the old city after the day visitors leave.
- Boudha Peaceful mornings around the stupa.
हतार नगरी सात स्मारक क्षेत्र हेर्न तीन दिन पुग्छ। चोभार, नगरकोट वा चाडपर्वका लागि चौथो दिन थप्नुहोस्।
Kathmandu Valley बारे प्रश्न
के काठमाडौं उपत्यका साँच्चै ताल थियो?
थियो। स्वयम्भू पुराणले मञ्जुश्रीले चोभारमा ताल कसरी निकाले भन्ने बताउँछ, र भूगर्भविद्हरू उपत्यका कुनै समय ताल थियो भन्नेमा सहमत छन्।
काठमाडौं उपत्यकाका सात युनेस्को स्थल कुन-कुन हुन्?
काठमाडौं, पाटन र भक्तपुरका दरबार क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथका स्तूप, र पशुपतिनाथ र चाँगुनारायणका मन्दिर।
के म जीवित देवी कुमारीलाई देख्न सक्छु?
उनी कहिलेकाहीँ काठमाडौं दरबार क्षेत्रको कुमारी घरको झ्यालमा देखा पर्छिन्। उनको फोटो खिच्न पाइँदैन। इन्द्रजात्राका बेला उनी रथमा सहर घुम्छिन्।
काठमाडौं नाम कहाँबाट आयो?
कास्थमण्डपबाट, एउटै रूखबाट बनेको भनिने काठको मण्डप। यो सन् २०१५ को भूकम्पमा ढल्यो र पुनर्निर्माण गरिएको छ।
काठमाडौं उपत्यकामा कति दिन चाहिन्छ?
सात स्मारक क्षेत्रका लागि तीन दिन, चाडपर्व, चोभार वा पहाडी दृश्यस्थल थप्न चार वा बढी।
नेपाल महागाथा
यात्रा जारी राख्नुहोस्
पवित्र नेपाल: जहाँ देवताहरू बस्छन्पशुपतिनाथ, मनकामना, गोसाइँकुण्ड र मुक्तिनाथ: महान् हिन्दू तीर्थयात्रा।
कालीगण्डकी: ईश्वरलाई बोक्ने नदीशालिग्राम ढुङ्गा, बिर्सिएको पवित्र नगर र नदी उत्तर बग्ने मोड।
चितवन: फर्केर आएको जंगलशाही सिकार क्षेत्रबाट एसियाको सबैभन्दा ठूलो वन्यजन्तु पुनर्जीवनसम्म।
रामायण पथजनकपुरदेखि वाल्मीकि आश्रमसम्म नेपालभर सीतालाई पछ्याउनुहोस्।
सीताको राज्यजनकपुर, जहाँ रामले शिवको धनुष भाँचे र सीतासँग विवाह गरे।
बुद्धको जन्मस्थललुम्बिनी, शान्तिको मार्ग सुरु भएको बगैँचा।
खप्तड: साधुको पठारबाइस चौर, एक साधुको आश्रम र थोरैले मात्र पुग्ने पठार।
स्रोत:


