नेपाली महाकाव्य · सुदूरपश्चिम प्रदेश
खप्तड: साधुको पठार
नेपालको सुदूर पश्चिममा खुला चौर र शान्त जङ्गलले भरिएको अग्लो पठार, जहाँ एक साधु करिब पचास वर्ष बसे र उनकै सल्लाहमा राष्ट्रिय निकुञ्ज बन्यो।
नेपाल आउने धेरैजसो पर्यटक सुदूर पश्चिमसम्म पुग्दैनन्। पुग्नेहरूले पोस्टकार्डमा देखिने नेपालभन्दा फरक दृश्य भेट्छन्: करिब ३,००० मिटरमा फैलिएको लहरिएको घाँसे मैदान, बीचबीचमा पाटे सल्ला र लालीगुराँसको जङ्गल, र त्यसलाई काट्ने कुनै सडक छैन। आगन्तुकहरू प्रायः यसलाई कोमल र लगभग युरोपेली भन्छन्। खप्तडलाई चिन्नेहरू यसलाई पहिले पवित्र स्थल, अनि मात्र निकुञ्ज भन्छन्।
अध्याय १
नक्सा किनाराको पठार
खप्तड चार जिल्ला जोडिने ठाउँमा छ: बझाङ, बाजुरा, अछाम र डोटी। निकुञ्जले करिब २२५ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ र २०४१ सालमा (सन् १९८४) घोषणा गरिएको थियो। यो पश्चिम नेपालको एकमात्र मध्य पहाडी राष्ट्रिय निकुञ्ज हो, र राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका अनुसार यसले संरक्षित क्षेत्र प्रणालीमा अन्यत्र नपाइने पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण गर्छ।
खप्तडको मुटु यसका पाटनहरू हुन्, जङ्गलका पट्टीबीच फैलिएका खुला घाँसे चौर। स्थानीय विवरणले करिब बाइसवटा गन्छन्। ती करिब ३,००० मिटरको सजिलो भूभागमा फैलिएका छन्, त्यसैले यहाँको एक दिनको हिँडाइ ठूला हिमाली ट्रेकभन्दा सजिलो छ, यद्यपि दुर्गमता साँचो हो। सबैभन्दा ठूलो घोडादौने पाटन सेनाको चौकीबाट छोटो हिँडाइमा छ।

अध्याय २
निकुञ्जलाई आकार दिने साधु
खप्तडको नाम खप्तड बाबाबाट आएको हो, जो १९४० को दशकमा पठारमा आएका हिन्दु तपस्वी थिए र करिब पचास वर्ष त्यहीँ साधुको रूपमा बसे। उनलाई नेपालभर गुरु, वैद्य र ज्योतिषीको रूपमा सम्झिन्छन्। निकुञ्ज १९८४ मा उनकै सल्लाहमा स्थापना भएको हो, त्यसैले यो एक सन्त पुरुषको अनुरोधबाट सुरु भएका विश्वका थोरै राष्ट्रिय निकुञ्जमध्ये एक हो।
उनको आश्रम अझै निकुञ्ज मुख्यालय नजिकै उभिएको छ र तीर्थयात्री अझै ध्यान गर्न आउँछन्। अलि तल त्रिवेणीमा शिवको मन्दिर छेउमा तीन खोला भेटिन्छन्। गङ्गा दशहरा र जनै पूर्णिमा जस्ता चाडमा तीर्थयात्री त्यहाँ भेला हुन्छन्, देउडा जस्ता सुदूर पश्चिमका लोकगीत र नाचसहित।

अध्याय ३
फूल, जङ्गल र लुकेका वन्यजन्तु
निकुञ्ज उपोष्णकटिबन्धीय सालका र सल्लाका जङ्गलबाट सुरु भएर समशीतोष्ण चौडापाते जङ्गल हुँदै, करिब २,९०० मिटरभन्दा माथि सिल्ला, बाँज, भोजपत्र र लालीगुराँससम्म उक्लिन्छ। मार्चको मध्यदेखि जङ्गलका किनारमा लालीगुराँस फुल्छ, र अप्रिल–मेमा चौरभरि जङ्गली फूल फुल्छन्। वनस्पतिविद्हरूले ५०० भन्दा बढी प्रजातिका बिरुवा अभिलेख गरेका छन्, जसमध्ये सयौं परम्परागत औषधिमा प्रयोग हुन्छन्।
वन्यजन्तु लजालु छन्। करिब तेइस प्रजातिका स्तनधारी अभिलेख भएका छन्, जसमा कस्तुरी मृग, काँकर, चित्तल बिरालो र हिमाली कालो भालु पर्छन्। करिब २७० देखि २९० प्रजातिका चरा सूचीकृत छन्, नेपालको राष्ट्रिय चरा डाँफे पनि, त्यसैले चुपचाप र बिहानै जानुहोस्।

अध्याय ४
सुदूर पश्चिमको लामो बाटो
खप्तड पुग्नु नै कथाको भाग हो। धेरैजसो आगन्तुक काठमाडौंबाट करिब एक घण्टामा धनगढी उड्छन्, अनि बस वा जिपमा डोटीको सिलगढी पुग्छन्, जसमा छ देखि आठ घण्टा लाग्छ। अन्तिम बाटो जिपले करिब डेढ घण्टामा झिग्राना गेटसम्म पुर्याउँछ, र त्यहाँबाट निकुञ्ज मुख्यालयसम्म छ–सात घण्टाको लामो पैदल यात्रा हुन्छ। दोस्रो मार्ग बझाङको चैनपुरबाट सुरु हुन्छ।
निकुञ्जभित्र धेरै थोरै सुविधा छ। खप्तड र बिचपानीमा एक–एक सानो होटलले सामान्य ओछ्यान दिन्छन्, र आगन्तुकलाई खाना, स्लिपिङ ब्याग र न्यानो लुगा ल्याउन भनिन्छ। त्यही यसको अर्थ हो: खप्तडले हिँड्न, हेर्न र शान्त हुन आउनेहरूलाई पुरस्कृत गर्छ।

अध्याय ५
ऋतुसँगै बदलिने पठार
खप्तड नेपालका अधिकांश निकुञ्जभन्दा बढी ऋतुसँगै बदलिन्छ। वसन्तमा जङ्गलका किनारमा लालीगुराँस फुल्छ र अप्रिल–मेसम्म चौरभरि जङ्गली फूल देखिन्छन्। गर्मीको वर्षाले घाँसलाई गाढा हरियो र बाटोलाई हिलाम्मे बनाउँछ। शरद् ऋतु सफा हावा र अपी तथा साइपाल हिमालतर्फका लामा दृश्यको समय हो।
हिउँदमा पठार सबैभन्दा शान्त हुन्छ। डिसेम्बरदेखि चिसो हावा र हिउँ आउँछ, र ठूलो हिमपातले हप्तौंसम्म यात्रा असम्भव बनाउन सक्छ, त्यसैले धेरैजसो आगन्तुक वसन्त वा शरद्मा आउँछन्। जुनसुकै बेला आए पनि हिँड्नुअघि मौसम र सिलगढीको सडक अवस्था जाँच्नुहोस्।
हेर्नुहोस्
खप्तडलाई आफैं हेर्नुहोस्
भिडियोहरू युट्युबबाट हुन्। प्ले थिच्नुअघि युट्युबबाट केही लोड हुँदैन।
खप्तडमा गर्नुपर्ने कुरा
Khaptad को अनुभव लिनुहोस्
- पाटनहरूमा हिँड्नुहोस्जङ्गलबीचका खुला चौरपूरा एक दिन
- खप्तड बाबा आश्रममुख्यालय नजिकैको साधुको आश्रम१–२ घण्टा
- त्रिवेणीशिव मन्दिर छेउमा तीन खोला भेटिने ठाउँआधा दिन
- सहस्रलिङ्गनिकुञ्जको सबैभन्दा अग्लो बिन्दु, ३,२७६ मिटरआधा दिन
- खप्तड दहदह पाटनको सानो ताल, चरा हेर्न राम्रो२–३ घण्टा
- सूर्योदय दृश्यस्थलमुख्यालय नजिकबाट अपी र साइपाल हिमालबिहान सबेरै
खप्तडका आवश्यक ठाउँ
सम्मानसहित भ्रमण: खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज पनि हो र तीर्थस्थल पनि। यसका धार्मिक स्थलमा चुरोट, रक्सी र पशुबलिको अनुमति छैन। शालीन लुगा लगाउनुहोस्, आश्रम नजिक सानो स्वरमा बोल्नुहोस्, बाटोमै हिँड्नुहोस् र आफ्नो सबै फोहोर र प्लास्टिक फिर्ता लैजानुहोस्।
कहाँ बस्ने
Khaptad मा बस्नुहोस्
आफ्नो भ्रमण योजना
आफ्नो Khaptad यात्रा योजना बनाउनुहोस्
कहिले जाने
- मार्च–मे वसन्त: लालीगुराँस र चौरका फूल, सुहाउँदो दिन। प्रिय समय।
- अक्टोबर–नोभेम्बर सफा शरद् हावा र हिमालको राम्रो दृश्य।
- जुन–सेप्टेम्बर मनसुन। बाटो हिलो र चिप्लो हुन्छ।
- डिसेम्बर–फेब्रुअरी चिसो हावा र हिउँ, जसले पठार हप्तौंसम्म बन्द गर्न सक्छ।
कसरी पुग्ने
- हवाईमार्ग काठमाडौंबाट धनगढी, करिब एक घण्टा।
- सडक मार्ग धनगढीबाट डोटीको सिलगढी, त्यसपछि जिपमा झिग्राना गेट।
- पैदल झिग्रानाबाट निकुञ्ज मुख्यालयसम्म छ–सात घण्टा।
- अनुमति प्रवेश अनुमति काठमाडौंको नेपाल पर्यटन बोर्ड काउन्टर वा निकुञ्जको गेटमा पाइन्छ। शुल्क फेरिन्छ, जानुअघि पुष्टि गर्नुहोस्।
काठमाडौंबाट आठदेखि दश दिन छुट्याउनुहोस्। धेरै समय यात्रामै जान्छ; पठार आफैं घुम्न दुई–तीन दिन पर्याप्त हुन्छ।
Khaptad बारे प्रश्न
के खप्तड साँच्चै स्विट्जरल्यान्ड जस्तै हो?
आगन्तुकहरू जङ्गलबीचका खुला हरिया चौरलाई प्रायः कोमल र लगभग युरोपेली भन्छन्। 'नेपालको स्विट्जरल्यान्ड' उपनाम प्रायः जिरीलाई दिइन्छ, त्यसैले हामी उपाधि सापटी लिनुको सट्टा खप्तडको वर्णन गर्छौं। फूल फुल्ने अप्रिल वा मेमा आफैं हेर्नुहोस्।
के खप्तड ट्रेक कठिन छ?
पठारमा पुगेपछि हिँडाइ सजिलो छ। कठिनाइ दूरी हो: पुग्न लामो सडक दिन, सामान्य सुविधा र चिसो रात। प्राविधिक सीपभन्दा राम्रो बुट र न्यानो लुगा बढी महत्त्वपूर्ण छन्।
के मलाई अनुमतिपत्र चाहिन्छ?
चाहिन्छ। अनुमतिबिना निकुञ्जमा प्रवेश गर्न पाइँदैन। विदेशी, साक र नेपाली नागरिकले फरक शुल्क तिर्छन्, र अनुमति एक पटकको प्रवेशका लागि हुन्छ। हालको मूल्य काठमाडौंको नेपाल पर्यटन बोर्ड काउन्टर वा निकुञ्जको गेटमा पुष्टि गर्नुहोस्।
खप्तड बाबा को थिए?
१९४० को दशकमा पठारमा आएका र करिब पचास वर्ष साधुको रूपमा बसेका हिन्दु तपस्वी। राष्ट्रिय निकुञ्ज १९८४ मा उनकै सल्लाहमा स्थापना भयो, र मुख्यालय नजिकैको उनको आश्रम अझै तीर्थस्थल हो।
भ्रमण गर्ने उत्तम समय कहिले हो?
मार्चदेखि मे र अक्टोबरदेखि नोभेम्बर। मनसुनले बाटो हिलो बनाउँछ, र डिसेम्बरदेखि फेब्रुअरीको भारी हिउँले यात्रा रोक्न सक्छ।
नेपाल महागाथा
यात्रा जारी राख्नुहोस्
काठमाडौं उपत्यका: राज्य बनेको तालतरबारले खाली गरिएको ताल, तीन शाही नगर र जीवित देवी।
पवित्र नेपाल: जहाँ देवताहरू बस्छन्पशुपतिनाथ, मनकामना, गोसाइँकुण्ड र मुक्तिनाथ: महान् हिन्दू तीर्थयात्रा।
कालीगण्डकी: ईश्वरलाई बोक्ने नदीशालिग्राम ढुङ्गा, बिर्सिएको पवित्र नगर र नदी उत्तर बग्ने मोड।
चितवन: फर्केर आएको जंगलशाही सिकार क्षेत्रबाट एसियाको सबैभन्दा ठूलो वन्यजन्तु पुनर्जीवनसम्म।
रामायण पथजनकपुरदेखि वाल्मीकि आश्रमसम्म नेपालभर सीतालाई पछ्याउनुहोस्।
सीताको राज्यजनकपुर, जहाँ रामले शिवको धनुष भाँचे र सीतासँग विवाह गरे।
बुद्धको जन्मस्थललुम्बिनी, शान्तिको मार्ग सुरु भएको बगैँचा।
स्रोत:
